از اولین فلزات شناخته شده و مورد استفاده در تاریخ تمدن بشریت، فلز مس است. استفاده بدوی از آن به کشاورزی، سلاحهای جنگی و ساخت ظروف خلاصه میشد. بهدلیل شکلپذیری و رسانائی بالای الکتریکی و حرارتی، مس به مرور جایگاه ویژه و ارزشمندتری پیدا کرد و امروز در کنار طلا، نقره و فولاد جزء مهمترین فلزات میباشد. استخراج این فلز از معادن به نوع و میزان کل ذخایر بستگی دارد. همچنین نحوه استخراج مس با معدنکاری به دو شیوه روباز و زیرزمینی انجام میشود.
اطلاعات مورد استفاده در این صفحه از گزارش آماری وضعیت مس در ایران، شماره ششم، بدست آمدهاست که آن گزارش توسط دفتر پایگاه ملی دادههای علوم زمین سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدني کشور و با همکاری مرکز آمار ایران تدوین شده است.
ذخایر جهانی مس
بر اساس اعلام سازمانهای بین المللي USGS مجموع ذخایر قطعي مس جهان در سال 2020 ، حدود 870 میلیون تن است که عمده آن در کشور شیلي قرار دارد. ذخایر قطعي مس شیلي حدود 200 میلیون تن عنوان شده است. پس از شیلي، پرو و استرالیا به ترتیب با 92 و 88 میلیون تن در رتبه بعدی قرار گرفته اند. روسیه و مکزیک با 61 و 53 میلیون تن در مقام های بعدی قرار دارند. ذخایر ایران حدود 22 میلیون تن ذخیره قطعي برآورد شده است.
8 معدن بزرگ مس، سهمي معادل 24 درصد از کل تولیدات مس جهان در سال 2015 را در بر ميگیرند. در این میان، 5 معدن مربوط به کشور شیلي با حجم تولیدی بالغ بر 2.9 میلیون تن در سال است که 15 درصد از کل تولیدات مس در جهان را شامل ميگردد. معدن سرچشمه در ایران با حجم تولیدی بالغ بر 249 میلیون تن، 1.2 درصد از کل تولیدات مس در جهان را در این سال به خود اختصاص داده و در رتبه شانزدهم معادن بزرگ در جهان قرار گرفته است. از جمله دیگر این معادن میتوان به معدن اسکوندیدا در شیلی، گراسبرگ در اندونزی و آنتامینا در پرو اشاره کرد که جزء بزرگترین معادن جهان میباشند.
ذخایر مس ایران
98 درصد منابع مس کشور در دو استان کرمان و آذربایجان شرقی میباشد که ذخایر خود استان آذربایجان شرقی به تنهایی، بیش از دو برابر ذخایر استان کرمان است. 8 ﻣﻌﺪن ﺑﺰرگ ﻣﺲ، ﺳﻬﻤﯽ ﻣﻌﺎدل 24 درﺻﺪ از ﮐﻞ ﺗﻮﻟﯿﺪات ﻣﺲ ﺟﻬﺎن در ﺳﺎل 2015 را در ﺑﺮ ﻣﯽﮔﯿﺮﻧﺪ. در اﯾﻦ ﻣﯿﺎن، 5 ﻣﻌﺪن ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﮐﺸﻮر ﺷﯿﻠﯽ ﺑﺎ ﺣﺠﻢ ﺗﻮﻟﯿﺪی ﺑﺎﻟﻎ ﺑﺮ 2.9 ﻣﯿﻠﯿﻮن ﺗﻦ در ﺳﺎل اﺳﺖ ﮐﻪ 15 درﺻﺪ از ﮐﻞ ﺗﻮﻟﯿﺪات ﻣﺲ در ﺟﻬﺎن را ﺷﺎﻣﻞ ﻣﯽﮔﺮدد. ﻣﻌﺪن ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ در اﯾﺮان ﺑﺎ ﺣﺠﻢ ﺗﻮﻟﯿﺪی ﺑﺎﻟﻎ ﺑﺮ 249 ﻣﯿﻠﯿﻮن ﺗﻦ، 1.2 درﺻﺪ از ﮐﻞ ﺗﻮﻟﯿﺪات ﻣﺲ در ﺟﻬﺎن را در اﯾﻦ ﺳﺎل ﺑﻪ ﺧﻮد اﺧﺘﺼﺎص داده و در رﺗﺒﻪ ﺷﺎﻧﺰدﻫﻢ ﻣﻌﺎدن ﺑﺰرگ در ﺟﻬﺎن ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ.
تصویر زیر نقشه پراکندگی مس ایران را نشان میدهد که از سامانه مدیریت اطلاعات مکانی پایگاه ملی دادههای علوم زمین کشور بدست آمده است.
ذخایر و معادن مس ایران را ميتوان صرفنظر از تیپ کانهزایی و بر اساس حجم و مقدار ذخیره به دو گروه معادن بزرگ و کوچک برحسب ذخیره، تناژ، و عیار تقسیم نمود. معادن بزرگ که دارای مقدار ذخیره فراوان هستند، منابع اصلي تأمینکننده مس در کشور ميباشند. معادن و کانسارهای کوچک دارای عیارهای بیشتر و تناژ کمتر (نوع رگهای و اسکارن) هستند و ميتوانند در آینده و پس از اتمام فعالیتهای استخراجي از کانسارهای با عیار بالا، به عنوان منابع تأمینکننده مس در نظر گرفته شوند.
تولیدات مس در ایران
بر خلاف شیب ملایم و نسبتاً ثابت جهاني (میانگین نرخ رشد 2.6 درصد) روند تولیدات مس در ایران در سالیان گذشته نوسانات زیادی داشته است. از سال 2000 تا 2011 میزان تولیدات با روند تقریباً ثابت (نرخ رشد سالانه 7 درصد) رو به افزایش بوده و از 125 هزار تن به رقمي بالغ بر 259 هزار تن افزایش یافته است اما از سال 2011 تا 2014 تولیدات مس در کشور رو به کاهش نهاده و به 217 هزار تن تنزل یافته است (نرخ رشد 6 – درصد). از سال 2014 به بعد، تولیدات مس ایران با شیب نسبتاً تند رو به افزایش بوده و از 217 هزار تن در سال 2014 با نرخ رشد 10 درصدی به 316 هزار تن در سال 2018 ارتقاء یافته اما در سال 2020 به 313 هزار تن کاهش یافته است. سهم ایران از تولیدات مس در جهان نیز در این دوره نوسانات زیادی داشته و از 0.96 درصد در سال 2000 به 1.5 درصد در سال 2020 افزایش یافته است. دو جدول زیر نشاندهنده معادن مس ایران در مقیاس بزرگ و کوچک است.
معدن سرچشمه
یکی از بزرگترین معادن روباز جهان که بزرگترین تامینکننده مس ایران است. این معدن با قرارگیری بر روی کمربند جهانی مس پهنهی گستردهای از جنوب خاوری تا شمال باختری به صورت یک محدوده بیضوی با ابعاد ۲۳۰۰×۱۲۰۰ متر و ژرفای ۱۶۱۲ متر میباشد. این معدن 32 درصد سهم از ذخایر جهانی را دارد. معدن سرچشمه از زمانهای گذشته بهدلیل جاری بودن آبهای زنگاریرنگ و تشکیل رسوبات آبیرنگ در کف درهها و جویبارها مورد توجه بودهاست. این رسوبات نمک که سولفات مس میباشند، هماکنون نیز در کف آبراهههای اطراف معدن قابل مشاهده میباشند. این کانسار برای اولینبار در سال ۱۹۲۸ کشف شد. اولین کارهای اکتشافی و پیجویی در سال ۱۹۶۶ توسط سازمان زمینشناسی کشور در این منطقه انجام شد.
معدن سونگون
معدن مس سونگون واقع در شمالغرب ایران و شهرستان ورزقان استان آذربایجان شرقی واقع شده است. این معدن بیش از نیمی از ذخایر مس کشور را دارا است. این معدن را میتوان دومین قطب تولید مس ایران دانست. عملیات اکتشافی این معدن از سال ۱۳۲۵ شروع و تا سال ۱۳۵۶ ادامه داشت و در آن سال وجود ذخایر مس از نوع پرفیری توسط کارشناسان زمینشناسی محرز شد. نخستین گمانه کانسار سونگون در سال ۱۳۶۸ حفر و تا سال ۱۳۷۱ اکتشافات انجام شد. عملیات پیش باطله برداری نیز از سال ۱۳۷۲ آغاز و معدن مس سونگون در سال ۱۳۷۸ به بهره برداری رسمی رسید.
معدن میدوک
معدن مس میدوک در استان کرمان و در فاصله ۱۳۲ کیلومتری معدن سرچشمه قرار گرفتهاست. پیش از میدوک این معدن با نام لاچاه شناخته میشد که به سبب نزدیکی به روستای میدوک به این نام تغییر یافتهاست. این معدن شاید حجم استخراج کمتری نسبت به دو معدن سرچشمه و سونگون داشته باشد، اما از شهرت و اهمیت بسیاری بهدلیل عیار بالای مس این منطقه برخوردار است.
نتیجهگیری
واضح است که ایران بهدلیل تعدد رشتهکوهها و فلاتهای مرکزی از منابع معدنی بسیاری برخوددار است که در رابطه با فلز مس نیز این کشور را به کشوری غنی تبدیل کردهاست. معادن سرچشمه و سونگن که به اختصار به آنها اشاره شد دو منبع اصلی تامین مس میباشند و دو استان آذربایجان شرقی و کرمان نیز با اختلافی چشمگیر، استانهای اصلی تولید مس میباشند.
لینک منابع و مآخذ:
گزارش آماری وضعیت مس در ایران شماره 6 (1401)
https://webgis.ngdir.ir
https://www.tomhegen.com/collections/the-copper-mine-series-i
donya-e-eqtesad.com/بخش-سایت-خوان-62/2998073-معدن-بزرگ-ایران-را-بشناسید-عکس
imna.ir/x6Zm7
